3.1 แผ่นดินไหว

031

      ถนนเอียงเทและทรุดหักจากการเกิดแผ่นดินไหว

    ที่เมืองโกเบประเทศญี่ปุ่น เมื่อวันที่ 17 มกราคม 2538

โลกที่เราอาศัยและทำกิจกรรมอันหลากหลายนี้ถึงแม้จะเป็นของแข็ง แต่ในขณะเดียวกันก็ยังคงมีการเคลื่อนไหวอย่างช้า ๆอยู่ตลอดเวลาด้วยแรงและพลังงานอันมากมาย ถ้าโลกเคลื่อนไหวผิดปกติในทันทีทันใดจะเกิดปรากฏการณ์ทางธรณีวิทยา ี่ที่เรียกว่า แผ่นดินไหวซึ่งมีทั้งการเคลื่อนไหวเพียงเล็กน้อยที่ทำให้พื้นดินสั่นไหวพอรู้สึกได้จนกระทั่งถึงการเคลื่อนที่อย่าง รุนแรง ทำให้บ้านเรือนพังทลายและประชาชนเสียชีวิต ดังตัวอย่างรายงานข่าวแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นในปี พ.ศ.2543 และปีพ.ศ.2544 ดังนี้

รายงานข่าวแผ่นดินไหวของโลก

29 พฤษภาคม 2543 เกิดแผ่นดินไหว ขนาด 3.8 ริกเตอร์ บริเวณอำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่

6 ตุลาคม 2543 เกิดแผ่นดินไหว ขนาด 5.9 ริกเตอร์ ที่ประเทศญี่ปุ่น บาดเจ็บ 130 คน บ้านเรือนเสียหาย 2,334 หลัง

24 มิถุนายน 2544 เกิดแผ่นดินไหว ขนาด 6.7 ริกเตอร์ ที่ประเทศเปรู คนตาย 101 คน บาดเจ็บ 2,687 คน บ้านเรือนเสียหายกว่า 50,000 หลัง

032

        การเคลื่อนที่ของคลื่นไหวสะเทือนจากแผ่นดินไหวเริ่มต้นที่ศูนย์เกิแผ่นดินไหว ซึ่งหินมีการเคลื่อนที่

ตามแนวรอยเลื่อนอย่างฉับพลัน

ศูนย์เกิดแผ่นดินไหวที่ลึกที่สุดเท่าที่วัดได้อยู่ที่ระดับ 696 กิโลเมตรใต้ผิวโลก

ตำแหน่งบนผิวโลกที่อยู่เหนือศูนย์เกิด แผ่นดินไหว เรียกว่า จุดเหนือศูนย์เกิด

แผ่นดินไหว (epicenter)    แผ่นดินไหวนอกจากจะเกิดจากการเคลื่อนที่ของเปลือกโลกซึ่งเป็นกระบวนการเปลี่ยนแปลงตามธรรมชาติดังกล่าวแล้ว ยังอาจเกิดจากสาเหตุอื่น ๆ เช่น เกิดจากการ ระเบิดของภูเขาไฟ ในขณะที่แมกมาใต้ผิวโลกเคลื่อนตัวตามเส้นทางสู่ปล่องภูเขาไฟ สามารถทำให้เกิดแผ่นดินไหวก่อนที่จะระเบิดออกมาเป็นลาวา หรือเกิดจากการกระทำ ของมนุษย์ เช่น การทดลองระเบิดปรมาณูใต้ดินการระเบิดเพื่อที่เพื่อสำรวจลักษณะ ของหินสำหรับวางแผนการก่อสร้างอาคารและเขื่อนกักเก็บน้ำขนาดใหญ่ เป็นต้น

ข้อมูลของคลื่นแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นทั่วโลกสามารถบันทึกได้ด้วยเครื่อง “ไซสโมกราฟ” (seismo – graph) ที่มีเครือข่ายอยู่เป็นจำนวนมากทั่วโลก เครื่องมือ นี้ประกอบด้วยเครื่องรับคลื่นไหวสะเทือน และแปลงสัญญาณคลื่นไหวสะเทือนเป็น สัญญาณไฟฟ้า จากนั้นสัญญาณไฟฟ้าจะถูกขยาย แล้วแปลงกลับเป็นคลื่นไหวสะเทือน อีกครั้งเพื่อบันทึกลงกระดาษเป็นกราฟ

033

กราฟแสดงคลื่นไหวสะเทือนจากแผ่นดินไหวจากแผ่นดินไหวที่บันทึกด้วยเครื่องไซสโมกราฟ

โดยปกติแผ่นดินไม่ได้อยู่ในสภาพนิ่งสงบ แต่จะมีการไหวสะเทือนเช่นเดียวกับแผ่นน้ำซึ่งอาจเกิดจากการสั่นสะเทือน ของพื้นผิวที่เกิดจากการขับขี่ยานพาหนะ เกิดจากดินถล่มหรือเกิดจากคลื่นซัดฝั่ง เป็นต้น แรงสะเทือนหรือคลื่นไหวสะเทือน ดังกล่าวเกิดอยู่ตลอดเวลา ซึ่งทราบได้จากข้อมูลที่ปรากฏในเครื่องไซสโมกราฟที่ติดตั้งไว้ตามสถานที่ต่าง ๆ

เมื่อเกิดแผ่นดินไหว พลังงานที่ถูกปลดปล่อยจะอยู่ในรูปของคลื่นไหวสะเทือน 2 ชนิด คือ คลื่นตัวกลาง ซึ่งเป็นคลื่น ที่เคลื่อนแผ่กระจายเป็นวงรอบ ๆ ศูนย์เกิดแผ่นดินไหว แบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ คลื่นปฐมภูมิหรือคลื่น P เป็นคลื่นตามยาว ซึ่งอนุภาคของตัวกลางที่คลื่น P เคลื่อนที่ผ่านจะเคลื่อนที่ไปในทิศทางเดียวกันกับการเคลื่อนที่ของคลื่น คลื่น P สามารถ เคลื่อนที่ผ่านตัวกลางที่เป็นทั้งของแข็ง ของเหลว และแก๊ส คลื่นชนิดที่ 2 คือ คลื่นทุติยภูมิหรือคลื่น S เป็นคลื่นตามขวาง ซึ่งอนุภาคของตัวกลางที่คลื่น S เคลื่อนที่ผ่านจะเคลื่อนที่ตั้งฉากกับทิศทางการเคลื่อนที่ของคลื่น คลื่น S สามารถเคลื่อน ที่ผ่านตัวกลางที่เป็นของแข็งเท่านั้น คลื่นไหวสะเทือนอีกชนิดหนึ่ง คือ คลื่นพื้นผิว เป็นคลื่นที่เคลื่อนที่แผ่กระจายออกไป จากจุดเหนือศูนย์เกิดแผ่นดินไหว เคลื่อนผ่านไปตามแนวพื้นผิวโลก คลื่นพื้นผิวแบ่งออกเป็น 2 ชนิด คือ คลื่น L (Love wave) เป็นคลื่นที่ทำให้อนุภาคตัวกลางสั่นในแนวราบ โดยมีทิศตั้งฉากกับทิศการเคลื่อนที่ของคลื่น อีกชนิดหนึ่งคือ คลื่น R (Rayleigh wave) เป็นคลื่นที่ทำให้อนุภาคตัวกลางสั่นเป็นรูปวงรี ในทิศทางการเคลื่อนที่ของคลื่น เป็นเหตุให้พื้น ผิวโลกมีการสั่นขึ้นลง

อัตราเร็วและความสามารถในการเคลื่อนทีผ่านสิ่งกีดขวางของคลื่นไหวสะเทือน ขึ้นอยู่กับความยืดหยุ่นและความหนา แน่นของวัสดุตัวกลางที่คลื่นเคลื่อนผ่าน จากการศึกษาในรายละเอียดทำให้นักวิทยาศาสตร์ใช้ข้อมูลเหล่านี้เป็นหลักฐาน ชี้ให้เห็นว่า ในบริเวณตอนล่างของชั้นเนื้อโลกและแก่นโลกชั้นนอกที่อยู่ลึกกว่า 2,900 กิโลเมตรลงไป ยังมีลักษณะเป็นของ เหลวหนืด

จากข้อมูลในอดีต นักธรณีวิยาพบว่าตำแหน่งศูนย์เกิดแผ่นดินไหวสัมพันธ์กับแนวรอยต่อของแผ่นธรณีภาค แนวรอยต่อ ที่สำคัญที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหว มีอยู่ 3 แนว ดังในภาพ คือ (1) แนวรอยต่อที่เกิดล้อมรอบมหาสมุทรแปซิฟิก เป็นบริเวณ ขอบมหาสมุทรแปซิฟิกทั้งหมด จัดเป็นบริเวณที่เกิดแผ่นดินไหวค่อนข้างรุนแรงและมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 80 ของการ เกิดแผ่นดินไหวทั่วโลก เรียกกันว่า วงแหวนแห่งไฟ (Ring of Fire) ได้แก่ ประเทศญี่ปุ่น ฟิลิปปินส์ ด้านตะวันตกของ ประเทศเม็กซิโก และด้านตะวันตกเฉียงใต้ของสหรัฐอเมริกา (2) แนวรอยต่อภูเขาแอลป์ในทวีปยุโรปและภูเขาหิมาลัย ในทวีปเอเชีย เป็นแหล่งที่เกิดแผ่นดินไหวประมาณร้อยละ 15 ได้แก่ บริเวณประเทศพม่า อัฟกานิสถาน อิหร่าน ตุรกี และ แถบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนในยุโรป แผ่นดินไหวในบริเวณนี้มีศูนย์เกิดแผ่นดินไหวระดับตื้นและลึกปานกลาง และ (3) แนว รอยต่อที่เหลืออีกร้อยละ 5 เกิดในบริเวณแนวสันกลางมหาสมุทรต่าง ๆ ของโลก ได้แก่ บริเวณเทือกเขากลางมหาสมุทร แอตแลนติก แนวสันเขาใต้มหาสมุทรอินเดีย และอาร์กติก ศูนย์เกิดแผ่นดินไหวบริเวณนี้อยู่ที่ระดับตื้นและเกิดเป็นแนว

แคบ ๆ

034

                          แนวการเกิดแผ่นดินไหวของโลก

จากแผนที่ในภาพ จะเห็นว่าประเทศไทยและพื้นที่ข้างเคียงที่อยู่ทางใต้สุดของทวีปเอเชีย อยู่ไม่ไกลจากแนวการเกิด แผ่นดินไหวของโลกมากนัก

          วิธีปฏิบัติตนเมื่อเกิดภัยจากแผ่นดินไหว              

1.ควบคุมสติอย่าตื่นตระหนกเกินเหตุ หยุดการใช้ไฟฟ้า ไฟแช็กและไฟจากเตาแก๊ส และควรมีไฟฉายประจำภายในบ้าน

2.ถ้าอยู่ภายในบ้าน ควรอยู่ห่างจากประตู หน้าต่าง กระจก และระเบียงบ้าน และให้ระวังของใช้ในบ้านและสิ่งก่อสร้างต่าง    ๆ หล่นทับ และเพื่อป้องกันสิ่งของร่วงหล่นใส่ ให้มุดลงไปอยู่ใต้โต๊ะที่แข็งแรง เมื่อแผ่นดินไหวหยุดไหวให้รีบออกจาก    บ้านหรืออาคารทันที โดยอยู่ให้ห่างจากอาคารสูง กำแพง สะพานและเสาไฟฟ้า ซึ่งอาจพังลงมาได้

3.ถ้าอยู่ในตึกสูง ให้มุดลงไปอยู่ใต้โต๊ะที่แข็งแรงเพื่อป้องกันสิ่งของร่วงหล่นใส่ อย่าวิ่งออกไปภายนอกเพราะบันไดอาจพัง    ลงได้และห้ามใช้ลิฟต์โดยเด็ดขาด

4.ถ้ากำลังขับรถให้หยุดรถและอยู่ในรถจนกระทั่งแผ่นดินหยุดไหว

5.ถ้าอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเล ให้รีบออกจากชายฝั่งไปอยู่บนที่สูง เพราะอาจมีสึนามิเกิดขึ้นได้

6.เรียนรู้และติดตามสถานการณ์แผ่นดินไหวจากสื่อต่าง ๆ เพื่อเตรียมพร้อมและวางแผนเตรียมรับภัยจากแผ่นดินไหวได้    อย่างมีสติและปลอดภัย

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s